Người ta nhận
thấy các bệnh gan do thuốc hoặc do các hóa chất gây ra có khuynh hướng ngày
càng gia tăng. Một trong những nguyên nhân là do gia tăng việc sử dụng thuốc và
hóa chất hoặc do môi trường sống ngày càng bị ô nhiễm. Hiện nay, người ta đã biết
có hơn 1.000 loại thuốc và hóa chất khác nhau có thể gây hư hại cho gan. Những
chất này có thể là thuốc men, những dung môi dùng trong công nghiệp, những chất
gây ô nhiễm môi trường... Dù được đưa vào cơ thể bằng đường uống, đường tiêm
chích, hít vào phổi hay được ngấm qua da, các chất này đều đi đến gan và có thể
làm cho gan bị hư hại.
Những chất
gây độc cho gan được chia thành hai nhóm:
1. Những chất
được biết trước là có hại cho gan ví dụ như acetaminophen (Panadol, Tylenol),
carbon tetrachlorides (CCl4), rượu... Các chất này hầu như khi được sử dụng bất
cứ lúc nào cũng đều có tác dụng độc hại cho gan và độc tính của chúng có liên
quan đến liều dùng nghĩa là liều càng cao càng làm cho gan bị hư hại nặng hơn. Độc
tính trên gan của chúng đã được chứng minh qua các thử nghiệm trên xúc vật.
2. Những chất
không được biết trước sẽ gây hư hại cho gan như isoniazid (thuốc trị lao),
sulfonamides (kháng sinh), phenytoin (thuốc trị động kinh)... Độc tính trên gan
của chúng có thể xảy ra ở người này mà lại không gặp ở người khác. Thường thì
chỉ có một số ít bệnh nhân khi dùng các thuốc này sẽ bị viêm gan mà thôi và người
bác sĩ khi kê toa thuốc đó hoàn toàn không biết trước được ai sẽ bị và ai thì
không bị. Tác dụng độc trên gan cũng không liên quan đến liều lượng có nghĩa là
nhiều khi chỉ dùng có một lần hay chỉ một lượng rất ít cũng đã có biểu hiện
viêm gan. Thực nghiệm trên súc vật cũng không ghi nhận độc tính của thuốc trên
gan. Những trường hợp này người ta gọi là viêm gan đặc dị với thuốc tức là tình
trạng dị ứng đặc biệt với thuốc xảy ra trên bệnh nhân đó.
I. TẠI SAO
GAN DỄ BỊ HƯ HẠI DO HÓA CHẤT HOẶC DO THUỐC?
Gan giữ một
nhiệm vụ quan trọng trong việc xử lý các thuốc men và hóa chất. Gan là một nhà
máy lọc cực kỳ hiệu quả đối với thuốc men và các hóa chất trong máu. Vì vậy nó
thường xuyên tiếp xúc với các hóa chất ở nồng độ cao. Chất gây độc cho gan có
thể là do thuốc men và hóa chất ở nguyên dạng mà gan chưa xử lý gì hoặc là những
chất độc phát sinh từ các công đoạn chế biến thuốc men và hóa chất của gan. Đối
với những chất không biết trước là gây độc cho gan thì sự hư hại của gan được
nghĩ là do phản ứng dị ứng thuốc.
II. THUỐC HOẶC
HÓA CHẤT LÀM CHO GAN BỊ HƯ HẠI NHƯ THẾ NÀO?
Thuốc có thể
gây độc cho gan bằng nhiều cách. Một số thuốc gây hủy hoại tế bào gan, một số
thuốc lại làm tắc nghẽn các đường dẫn mật nhỏ li ti trong gan, còn một số thuốc
khác lại làm cho chất mỡ bị đọng lại trong gan mà người ta gọi là gan bị thoái
hóa mỡ.
III. TRIỆU CHỨNG
CỦA VIÊM GAN DO THUỐC HAY HÓA CHẤT RA SAO?
Đây là một
tai biến phụ của thuốc, cho nên mỗi bệnh nhân sẽ có các biểu hiện khác nhau tùy
theo từng loại thuốc, tùy vào đặc tính di truyền của từng người, tùy theo liều
lượng sử dụng cũng như tùy vào việc có dùng kết hợp thêm nhiều loại thuốc khác
cùng một lúc hay không. Vì vậy, biểu hiện của viêm gan do thuốc và hóa chất rất
đa dạng. Thuốc có thể chỉ gây ra hư hại cho tế bào gan và làm tăng men gan nhưng
không hề có biểu hiện gì ra bên ngoài cho nên nhiều bện nhân không biết mình đang
bị viêm gan do thuốc nếu không được làm xét nghiệm máu. Những người này đôi khi
chỉ cảm thấy mệt mỏi, ăn không tiêu, khó ngủ... Một số bệnh nhân khác lại có
triệu chứng của viêm gan cấp tính như vàng da vàng mắt, buồn nôn, đau tức ở
vùng dưới sườn bên phải. Đa số các trường hợp viêm gan do thuốc thường sẽ phục
hồi nếu được phát hiện ra sớm và ngưng thuốc uống hoặc ngưng tiếp xúc. Tuy vậy,
vẫn có một số trường hợp gan bị hư hại rất trầm trong, biểu hiện bằng tình trạng
sốt cao, vàng da sậm, ói ra máu, đi tiểu ít rồi hôn mê và có thể dẫn đến tử
vong trong vòng vài tuần. khi tiếp xúc với thuốc hay hóa chất kéo dài cũng có
thể bị viêm gan mãn tính hoặc xơ gan.
Việc chẩn đoán
xác định bệnh viêm gan do thuốc phải tùy từng trường hợp cụ thể. Cần nhớ rằng
viêm gan do thuốc có thể có triệu chứng tương tự như viêm gan do các nguyên
nhân khác. Do đó, các bác sĩ thường nghi ngờ bệnh này khi thấy bệnh nhân có biểu
hiện của bệnh viêm gan và men gan tăng cao mà hỏi ra thì được biết họ đang dùng
thuốc hoặc đang tiếp xúc với các hóa chất gây độc cho gan. Tuy nhiên, có nhiều
trường hợp không khai thác được việc dùng thuốc vì nhiều bệnh nhân có thể tự uống
một số loại thuốc trị cảm cúm hay giảm đau thông thường và họ không hề nghĩ rằng
các thuốc này cũng có khi gây viêm gan, do đó họ không khái báo cho bác sĩ biết.
IV. NHỮNG THUỐC
NÀO GÂY HƯ HẠI CHO GAN?
Sau đây là một
số thuốc thường dùng có thể gây viêm gan:
1. Thuốc giảm
đau nhóm acetaminophen (Paracetamol, Tylenol): nếu thuốc này được dùng theo liều
lượng ghi toa khoảng dưới 6 viên 500mg (3g) mỗi ngày thì tương đối an toàn. Nếu
dùng quá liều trên có thể làm tế bào gan bị chết ồ ạt và gây suy gan cấp tính.
Một điều rất quan trọng cần nhớ là người nghiện rượu hoặc uống rượu cùng lúc với
thuốc này thì có nguy cơ cao bị viêm gan ngay cả khi dùng với liều điều trị
thông thường.
2. Thuốc
kháng viêm và giảm đau không phải steroid: aspirin, diclofenac (Voltaren),
phenylbutazone (Butazolidine), piroxicam (Feldene)... Mặc dù tỉ lệ bệnh nhân bị
viêm gan do những thuốc này rất thấp (1-10 người bị trong 100.000 người dùng
thuốc) nhưng do các thuốc này được dùng quá rộng rãi trên thị trường để trị các
chứng đau nhức khớp cho nên chúng được xếp vào một trong những nhóm thuốc chính
gây viêm gan do thuốc.
3. Thuốc
kháng lao isoniazide gây vàng da cho khoảng 1% trường hợp dùng thuốc này. Tỷ lệ
viêm gan tăng lên 2% ở một số bệnh nhân như phái nữ, người trên 50 tuổi, nghiện
rượu. Đa số các ca viêm gan do thuốc kháng lao xảy ra vào 2 tháng đầu tiên khi
dùng thuốc. Thuốc rifampicine cũng gây tăng men gan. Nguy cơ bị viêm gan càng
cao khi dùng phối hợp isoniazide và rifampicine để điều trị bệnh lao.
4. Thuốc tăng
cholesterol hay triglyceride trong máu: lescol, lovastatine...
5. Thuốc
kháng sinh như sulfonamide (Bactrim, Septra), penicilline, erythromycine,
tetracycline, thuốc chống nấm ketoconazole.
6. Thuốc thần
kinh: chlorpromazine, phenyltoin (Dilantin).
7. Thuốc tim
mạch: Alphamethyl dopa (Aldomet), amiodarone (Cordarone).
8. Thuốc chống
ung thư: Methotrexate, 5 Fluorouracil (5-FU), azathioprine
9. Thuốc ngừa
thai có chứa estrogen, thuốc nội tiết tố nam (androgen)
10. Thuốc gây
mê halothane
11. Chất
cocain
12. Một số dược
thảo: Một số người cho rằng các dược thảo hoàn toàn vô hại khi sử dụng. Điều
này không đúng. Sau đây là một số các loại dược thảo được cảnh báo là có độc
tính trên gan: Cây cúc bạc ( groundsel), cây tầm gửi ( mistletoe), quả cây keo
( senna), cây cỏ long ba ( skullcap), cây long đởm ( gentian), cây hoa bia (
hops), cây de vàng ( sassafras), cây nữ lang ( valerian), cây bạc hà hăng (
pennyroyal oil) (nếu dùng liều lượng lớn, còn uống trà bạc hà thì an toàn), trà
Gordolobo yerba, chaparral, cây tía tô đất ( germander), mate tea, comfrey,
margosa oil, cây a ngùy ( asafetida)
13. Thuốc đông
y Trung Quốc: Jin Bu Huan trị dau nhức và mất ngủ, Ma Huang trị bệnh suyễn và
giúp giảm cân.
14. Nấm dại
Amanita: nấm này không có mùi vị gì đặc biệt nên khó nhận ra chúng. Nấu chín nấm
cũng không phá hủy được độc tố. Chỉ cần ăn một cây nấm duy nhất cũng có thể dẫn
đến suy gan cấp nặng nề và tử vong.
15. Chất
Aflatoxin từ nấm Aspergillus flavus có trong nhiều loại ngũ cốc bị ẩm mốc như đậu
phộng, bắp, bột mì, lúa mạch, gạo và đậu nành. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy lượng
aflatoxin có liên quan đến nguy cơ gây ung thư gan nghĩa là ăn càng nhiều những
ngũ cốc bị ẩm mốc thì càng dễ bị ung thư gan.
16. Một số
hóa chất dùng trong công nghiệp, những chất gây ô nhiễm môi trường cũng có thể
gây ra viêm gan.
Qua bài viết này, chúng ta thấy rằng nhiều loại thuốc có thể gây hại cho gan hay nói
ngược lại, gan là một cơ quan rất dễ bị hư hại do thuốc. Do vậy, việc dùng thuốc
phải hết sức thận trọng, không được tự ý mua các thuốc để uống mà không đi khám
bệnh hoặc không được hướng dẫn cụ thể của các thầy thuốc. Thường thì trong tất
cả các hộp thuốc điều có một tờ giấy hướng dẫn ghi rõ ràng về thành phần của
thuốc, chỉ định và chống chỉ định dùng thuốc. Chúng ta nên có thói quen đọc kỹ
lưỡng những hướng dẫn này trước khi dùng thuốc và nên uống thuốc theo toa bác
sĩ. Mặc dù vậy, vẫn có một tỉ lệ nhỏ những người đặc biệt nhạy cảm với thuốc. Họ
có thể bị phản ứng với bất kỳ một loại thuốc nào và bất kể uống với số lượng
bao nhiêu.
Những người đang mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú luôn luôn phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ một loại thuốc nào.
Nếu muốn dùng
những loại thuốc đông y hoặc thảo dược thì nên cẩn thận với những loại thuốc đã
tán nhuyễn hoặc thuốc tễ vì không biết rõ thành phần của thuốc.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét